Biuro Prasowe Jasnej Góry

  • fot. Marek Kępiński/BPJG
  • fot. Marek Kępiński/BPJG
  • fot. Marek Kępiński/BPJG

2001-03-11 Odnawiamy Dom Jasnogórskiej Królowej

Na Jasnej Górze, w zabytkowym kompleksie klasztoru paulinów, trwają prace konserwatorskie.

W Kaplicy Matki Bożej renowacji poddany został zabytkowy XVII-wieczny strop - bogato zdobiony sztukateriami o motywach roślinnych (liście akantu), figurkami aniołków, około sześćdziesięcioma malowidłami w kształcie medalionów autorstwa szwedzkiego malarza Karola Dankwarta i złoconym tłem, dla którego kruszec ufundował król Jan III Sobieski. Renowacji podjęła się ekipa krakowskich konserwatorów i renowatorów z firmy „Rachtan Art-Restauro” z Krakowa. Specjalistom tym Jasna Góra zawdzięcza już nowy wygląd wieży jasnogórskiej oraz zabytkowego refektarza.

Tłumacząc konieczność podjęcia renowacji Kaplicy Matki Bożej Przeor Jasnej Góry o. Izydor Matuszewski podkreśla, że miejsce to było już bardzo zniszczone, dekoracje sczerniałe i coraz mniej widoczne, a Kaplica „nie miała Bożego uroku”.

14-stoosobowa ekipa konserwatorów na dobre rozpoczęła prace w Kaplicy 10 stycznia. Wcześniej pracownicy musieli ustawić wysokie na kilkanaście metrów rusztowania i pokryć je specjalnym, uszczelnionym namiotem z folii, aby prace renowacyjne w jak najmniejszym stopniu przeszkadzały przebywającym w Kaplicy pielgrzymom. Jak mówi inż. Piotr Kostkowski, kierownik nadzoru obiektu, największym zaskoczeniem dla konserwatorów w pierwszym dniu pracy był widok stanu sklepienia Kaplicy. Okazało się, że dekoracje pokrywa 2-3 centymetrowa warstwa kurzu i wilgotnego brudu.

„To była największa niespodzianka - mówi Piotr Kostkowski - nie sposób było tego ocenić patrząc z dołu”. Pierwsze prace polegały więc na oczyszczaniu stiuków i malowideł, niektórych zupełnie już nieczytelnych. „By nie powodować hałasu, który przeszkadzałby wiernym, trzymaliśmy odkurzacze na dachu Kaplicy, a rury przez okna wciągaliśmy do wewnątrz” - wspomina szef ekipy.

Dopiero po dokładnym, także ręcznym oczyszczaniu konserwatorzy mogli przystąpić do specjalistycznych badań, a następnie do renowacji każdego centymetra sklepienia. Odkrywano kolejne warstwy na medalionach wkomponowanych w sztukaterie, decydując się ostatecznie na zachowanie ich wyglądu z czasów ostatniej renowacji dokonanej przez Braci Strzałeckich w 1882 r. Ogromnego nakładu pracy wymagały także stiuki. W sześćdziesięciu procentach zostały poddane konserwacji, polegającej na wstrzykiwaniu specjalnego płynu zapobiegającego ich odklejaniu się od podłoża.

Konserwatorzy uzupełnili także ubytki w sztukaterii, a całości nadali pierwotny kolor kości słoniowej. Wreszcie złocone tło między sztukateriami - dar króla Jana III Sobieskiego - oczyszczono , aby położyć w to miejsce cienkie folie pokryte 24-rokaratowym złotem, darem Polonii Amerykańskiej. W ten sposób zachowano charakter sklepienia sprzed renowacji.

Konserwacji poddane zostały także dwa olejne obrazy wiszące nad kratą oddzielającą prezbiterium Kaplicy. Pierwszy z nich zatytułowany „Maryja pogromczyni herezji” o powierzchni prawie 30 m2 jest już w większości odrestaurowany. Wielokrotnie przemalowywany, dziś odzyskuje swój pierwotny wygląd. „Obraz jest przede wszystkim rozjaśniony, bardziej widoczny. Pięknie wyszedł” - zachwyca się znawca malarstwa o. Stanisław Rudziński. Drugie płótno przedstawiające oblężoną przez Szwedów Jasną Górę wymaga jeszcze dużo pracy konserwatorskiej.

Równolegle z renowacją stropu trzeba było rozpocząć prace nad zabezpieczeniem dachu, który w czasie opadów atmosferycznych przeciekał i powodował duże zniszczenia. „Trzeba będzie wymienić blachę nad Kaplicą Matki Bożej i podłoże dachu, żeby konserwacja, która się dokonuje, nie uległa szybkiemu zniszczeniu” - mówi przeor Jasnej Góry o. Izydor Matuszewski.

Pytany o obecny etap prac w Kaplicy inż. Piotr Kostkowski odpowiada: „Jesteśmy już dużo z górki... Mamy wyznaczony termin do Świąt Wielkanocnych, a ostateczne zdjęcie rusztowań powinno nastąpić przed 3-majowymi uroczystościami na Jasnej Górze”. Konserwatorzy pracują więc po kilkanaście godzin, kończą wraz z zamknięciem Kaplicy po Apelu Jasnogórskim. „Praca jest szalenie trudna. Stać przez 13 godzin z uniesionymi do góry rękami , to ogromny wysiłek - mówi szef konserwatorów - Mimo to nie słyszałem od nich jednego słowa narzekania. Każdy ma jakąś intencję, i nie ważne, że jest późno, że ktoś jest zmęczony. Polscy konserwatorzy na pewno marzą, aby móc znaleźć się dziś na naszym miejscu, by pozostawić tutaj cząstkę swojej pracy”.

P. Kostkowski dodaje, iż w pracy pomaga ekipie serdeczność ze strony ojców paulinów, zwłaszcza ogromna życzliwość Przeora o. Izydora Matuszewskiego. „Nie przypuszczałem nigdy, że będę pracował w takiej świątyni. To marzenie każdego konserwatora” - przekonuje inż. Kostkowski.

Równocześnie z pracami w Kaplicy trwa także renowacja XVII-wiecznej Zakrystii. Pracuje tam kilkunastoosobowa grupa specjalistów pod kierownictwem Katarzyny Zawadzkiej, częstochowskiego konserwatora dzieł sztuki. Ekipie tej Sanktuarium zawdzięcza już renowację prezbiterium w Kaplicy Matki Bożej w latach 80-tych, a także niedawno - Starej Biblioteki.

Prace w Zakrystii rozpoczęły się pod koniec stycznia. Renowacji poddawane jest m.in. sklepienie zdobione freskami autorstwa K. Dankwarta, ściany oraz zabytkowy barokowy ołtarz na wschodniej ścianie, przedstawiający wizerunek Ukrzyżowanego Chrystusa.

„Na początku zobaczyliśmy wielki chaos. Inaczej widać to wszystko z dołu, a inaczej, gdy staje się blisko, już na rusztowaniach” - wspomina Katarzyna Zawadzka. Ekipa zajęła się oczyszczaniem, specjalistycznymi badaniami, a potem uzupełnianiem uszkodzonych fragmentów warstw malarskich. „W wielu miejscach nie dało się już odkryć pierwotnych malowideł i musieliśmy zachować warstwy malarskie, pochodzące z późniejszych renowacji Zakrystii” - mówi konserwatorka. Dodaje, iż wielką niespodzianką dla ekipy było odkrycie na ścianie wschodniej zarysu starych otworów okiennych oraz fragmentów sklepienia, pochodzących prawdopodobnie z XV wieku. Według przekazów istniała w tym miejscu Kaplica św. Pawła I Pustelnika.

Równocześnie ta sama ekipa konserwatorów restauruje cykl siedmiu dużych obrazów ukazujących świętych pustelników i pustelnice. Pierwsze płótno zdjęto ze ścian Zakrystii w ubiegłym roku. W tej chwili trwa renowacja trzeciego. Olbrzymie obrazy są sukcesywnie zdejmowane i konserwowane, by - jak mówi Katarzyna Zawadzka - „całkowicie nie ogołocić ścian Zakrystii”. Praca nad jednym obrazem trwa bowiem kilka miesięcy.

Na razie, jak szacuje szefowa ekipy, 1/3 powierzchni Zakrystii została odrestaurowana. Najpilniejsze prace powinny zakończyć się do maja, choć konserwacja będzie trwała prawdopodobnie do czasu rozpoczęcia sezonu pielgrzymkowego, przypadającego w Sanktuarium na miesiące wakacyjne.

Warunki pracy Katarzyna Zawadzka ocenia jako „ciekawe”.
„Wysłuchujemy wszystkich Mszy, rozmawiamy często z ludźmi, którzy przychodzą do Zakrystii, żeby wyżalić się czy opowiedzieć o swoich kłopotach - mówi - naszą obecność tutaj przyjmują jako rzecz naturalną”.

Trzecim punktem, w którym trwają prace już nie tyle konserwatorskie, ile remontowe, jest przybudówka górna nad Kaplicą Matki Bożej - czyli trzecią, XX-wieczną częścią Kaplicy. Pracuje tam firma kamieniarska „Wolski” z Mizernej k. Nowego Targu. Robotnicy zerwali zniszczoną posadzkę oraz drewnianą boazerię ze ścian, by zastąpić je nowym kamieniem. „Wynieśliśmy około czterdziestu ton gruzu. Teraz trzeba będzie jeszcze tyle samo kamienia wnieść...” - mówi Józef Konopka, brygadzista.

Ponieważ w dzień odprawiane są Mszę Święte, robotnicy muszą wstrzymać się z kuciem. „Jedyna przerwa w nabożeństwach przypada między godz. 12.00 a 15.00, a potem zostaje nam już tylko noc” - mówi brygadzista. Zapewnia jednak, że prace zakończą się przed Świętami Wielkanocnymi.

„Gdziekolwiek w obiektach zabytkowych prowadzi się prace remontowe czy konserwatorskie, korzysta się z okazji i modernizuje instalacje elektryczne” - wyjaśnia inż. Bogdan Świdnicki, jasnogórski elektryk. Plany przebudowy instalacji przygotował brat Tadeusz Boguski przy współpracy drugiego paulińskiego elektryka brata Marka Seiferta.

Wykonano już najbardziej uciążliwy, pierwszy etap prac - czyli położono rury pod przewody. W porozumieniu z konserwatorami jasnogórscy elektrycy przez cztery noce kuli korytka pod rury w Kaplicy Matki Bożej, Zakrystii i Bazylice, by w ciągu dnia nie utrudniać wiernym modlitwy. Przygotowano w ten sposób pole do działania specjalistycznym firmom, które zajmą się instalacją przeciwpożarową i antywłamaniową. „Nie będą to już jednak prace uciążliwe. Będą tak przebiegały, by nie zakłócać normalnego rytmu życia Jasnej Góry” - zapewnia inż. Świdnicki. Dokonano już także modernizacji instalacji elektrycznej, telefonicznej i nagłaśniającej, wykorzystując możliwości dzisiejszej techniki.

Jak mówi Administrator Jasnej Góry o. Czesław Brud najpilniejsze prace remontowe zostaną wykonane przed 3 maja. Jest to spowodowane nie tylko rozpoczynającym się niedługo sezonem pielgrzymkowym, ale również ogromnym wysiłkiem finansowym, jaki podjął klasztor decydując się na odnowienie kompleksu zabudowań klasztornych. Renowacja Sanktuarium będzie jednak wciąż trwała. Konieczna jest jeszcze m.in. konserwacja chóru intradowego oraz zabytkowych szaf w jasnogórskiej zakrystii.

Za namową konserwatorów Przeor Jasnej Góry o. Izydor Matuszewski zastanawia się także nad założeniem klimatyzacji w Kaplicy Matki Bożej - tysiące pielgrzymów dziennie powoduje wzmożoną emisję kurzu, a także ogromne wahania wilgotności powietrza, co w bardzo dużym stopniu wpływa na niszczenie zabytkowego wystroju wnętrz. Jest to jednak przedsięwzięcie ogromnie kosztowne, więc o. Przeor zaapelował o pomoc do wszystkich, „którzy mogliby się przyczynić do tego, ażeby Dom Matki Narodu wyglądał jak najlepiej, aby przybywający tutaj pielgrzymi czuli się dobrze”.

Gospodarz Klasztoru poinformował również, że niedługo uda się do Stanów Zjednoczonych, gdzie 20 kwietnia zostanie zorganizowany „radioton”, czyli zbiórka na potrzeby odnawianej Jasnej Góry. Pomoc w przedsięwzięciu zadeklarował Edward Moskal, Prezes Polonii Amerykańskiej. „Polonia już się sprawdziła, kiedy odnawialiśmy Bastion Św. Trójcy - mówi o. przeor - Mamy nadzieję, że Polacy w kraju i za granicą odpowiedzą hojnie i sprawią, że Kaplica Matki Bożej - centralny punkt Jasnej Góry, Jej mieszkanie, będzie pięknie odnowione i zabezpieczone; a ci, którzy będą się tam modlić, będą się dobrze czuli u Matki Bożej. No i te modlitwy może szybciej trafia do nieba z tego pięknego miejsca...” - dodaje z uśmiechem o. przeor.

o. Stanisław Tomoń
rzecznik prasowy Jasnej Góry

Jasna Góra rozpoczęła przygotowania do Jubileuszu Roku 2000 zgodnie z kalendarzem kościelnym, uwzględniającym trzy lata bezpośredniego przygotowania do Jubieluszu. I tak:

Oddano do użytku pielgrzymów nową Salę im. O. Augustyna Kordeckiego. Sala o wymiarach 13 na 95 metrów przeznaczona jest na spotkania i nabożeństwa dla pielgrzymów. Jednorazowo może pomieścić 1300 osób. Budowa Sali została zainspirowana koniecznością remontu wałów. Nowe pomieszczenie umiejscowione jest między Hospicjum i Arsenałem a murem zachodniej kurtyny Wałów jasnogórskich; ciągnie się od bramy wjazdowej im. Jana Pawła II do bastionu św. Rocha. Centralnie usytuowane podium tworzy umowne prezbiterium. W ścianach wykuto otwory okienne, przez które rozciąga się widok na klasztorny ogród z przepięknym starodrzewiem. Salę im. O. Augustyna Kordeckiego poświęcił Papież Jan Paweł II podczas pobytu na Jasnej Górze 4 czerwca 1997 r.

26 sierpnia 1997 - w uroczystość Matki Bożej Częstochowskiej na skwerze tuż przy głównej bramie wejściowej do Klasztoru - historycznej Bramie Lubomirskich - odsłonięty został pomnik Prymasa Tysiąclecia Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Mierząca 3,5 metra i ważąca 6 ton brązowa figura przedstawia przyklękającą postać Kardynała zwróconego twarzą w stronę Kaplicy Matki Bożej. Twórcą pomnika jest profesor Akademii Sztuk Pięknych Jan Kucz. Wykonawcami są: Centralna Pracownia Artystyczna w Orońsku koło Radomia i w Krakowie. Rzeźbę ufundowało polskie małżeństwo mieszkające w USA - państwo Sawko.

24 lutego 1998 r. - na Jasnej Górze otwarto nową Kaplicę Adoracji Najświętszego Sakramentu. Zajęła ona miejsce dawnego chóru zakonnego znajdującego się między Bazyliką a Kaplicą Matki Bożej. „Całodzienna adoracja Najświętszego Sakramentu na Jasnej Górze to jeden z punktów przygotowań do Wielkiego Jubileuszu Chrześcijaństwa” - mówił na uroczystości poświęcenia Kaplicy Przeor Jasnej Góry O. Izydor Matuszewski. Projekt wykonała architekt inżynier s. Maristella Sienicka ze Zgromadzenia Uczennic Boskiego Mistrza. Na głównej ścianie umieszczono trzymetrowej wielkości Obraz Jezusa Miłosiernego - dzieło i dar Krystyny Kwiatkowskiej z Częstochowy. Adoracyjna Kaplica oddzielona jest od Kaplicy Matki Bożej ścianą ze szkła z rozsuwanymi drzwiami.

12 grudnia 1998 r. - zakończono trzyletnią konserwację zabytkowej jasnogórskiej biblioteki. Prace konserwacyjne objęły zarówno wystrój wnętrza - a więc sklepienie i ściany, jak również zabytkowy księgozbiór. Książki odnawiano w Bibliotece Śląskiej w Katowicach przy pomocy specjalnego nowoczesnego sprzętu. Przeprowadzony zabieg dezynfekcyjny wystarczyć ma na 40 - 50 lat.

II połowa 1998 r. - Klasztor Jasnogórski wzbogacił się o nową formę prezentacji informacji dla pielgrzymów - własną stronę internetową. Pod adresem www.jasnagora.pl można znaleźć historię Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej, obszerny przewodnik po Sanktuarium i informacje o Zakonie Paulinów. Dzięki opisom, zdjęciom i mapkom poszczególnych części Sanktuarium można dotrzeć nawet w miejsca na co dzień niedostępne dla zwiedzających, np. do Starej Biblioteki. Codziennie na jasnogórskich stronach internetowych pojawia się tekst Ewangelii danego dnia, na bieżąco podawane są programy ważniejszych uroczystości odbywających się w Sanktuarium. Strona zawiera podstawowe informacje dla pątników, a więc np. godziny spowiedzi, pracy poszczególnych obiektów i wiadomości dotyczące bazy turystycznej, noclegowej i gastronomicznej na terenie Jasnej Góry. Prezentacja w Internecie dostępna jest w kilku językach: polskim, angielskim, niemieckim, włoskim, węgierskim, czeskim i słowackim. Na stronie umieszczono także odnośnik do strony Radia „Jasna Góra” - www.rjg.pl. Pod tym adresem internauci z całego świata mogą na żywo posłuchać rozgłośni paulińskiej.

3 maja 1999 - Prymas Polski kard. Józef Glemp poświęcił bastion św. Trójcy znajdujący się w północno-wschodniej części Wałów jasnogórskich. Bastion został odnowiony głównie dzięki pomocy finansowej Polonii z Chicago, stąd nazywany jest także bastionem Polonii Chicagowskiej. Prace nad gruntowną renowacją bastionu trwały trzy lata.

26 sierpnia 1999 - odbyła się uroczystość poświęcenia pomnika Papieża Jana Pawła II. Pomnik stanął na jasnogórskich wałach, na bastionie św. Trójcy. Monument przedstawia Ojca Świętego pozdrawiającego jasnogórskich pielgrzymów. Pomnik odlany z brązu wraz z cokołem mierzy 7,3 m. Jego autorem jest krakowski rzeźbiarz Władysław Dudek. Odlew figury wykonywano w Instytucie Energii Jądrowej w Krakowie. Fundatorami pomnika są Tomasz i Danuta Gołąbowie, małżeństwo polskie mieszkające od lat w USA.

30 marca 2000 - założona przez Zakon Paulinów w 1995 roku Katolicka Rozgłośnia Radiowa Sanktuarium Matki Bożej Jasnogórskiej w Częstochowie rozszerzyła swój zasięg dzięki nowemu nadajnikowi. Nadajnik uruchomiono w nocy 21 marca 2000 r., na kilka dni przed przypadającą 25 marca 2000 r. piątą rocznicą powstania Radia Jasna Góra. Nadajnik firmy Rohde - Schwarz o mocy 5 kW został umieszczony w Radiowo - Telewizyjnym Centrum Nadawczym TP S.A. we Wręczycy Wielkiej pod Częstochową. Sygnał radiowy jest emitowany z masztu o wysokości 300 metrów z mocą 60 kW. Zapewnia to dobry odbiór programu radiowego w zasięgu do 90 km na fali UKF o częstotliwości 100,6 MHz.

19 kwietnia 2000 - przeor Jasnej Góry o. Izydor Matuszewski poświęcił nową „Herbaciarnię Claromontana”. Znajduje się ona przy ul. Klasztornej 1, w ciągu jasnogórskich Hal noclegowych, na miejscu dawnej herbaciarni. Do tej pory podawano tam tylko napoje. Teraz „Herbaciarnia Claromontana” serwuje m.in. hamburgery, zapiekanki, frytki, pizzę, hot dogi, pieczone kurczaki a także napoje i słodkości, w tym lody. Jednorazowo może tam spożywać posiłki 250 osób. Uzasadniając potrzebę powstania baru szybkiej obsługi o. Czesław Brud, administrator Jasnej Góry stwierdził, że istniejący w jasnogórskim Domu Pielgrzyma bar nie jest często w stanie - zwłaszcza w sezonie - odpowiedzieć na zapotrzebowanie pielgrzymów i obsłużyć wszystkich głodnych i spragnionych. Poza tym rosną także wymagania współczesnych pątników, którzy przyjeżdżają do Częstochowy nie tylko na chwilę modlitwy - chcą także coś zjeść i odpocząć, „posilić nie tylko ducha, ale i ciało” - powiedział administrator Jasnej Góry. Herbaciarnia czynna jest przez cały rok - od kwietnia do października w godzinach 700 - 2000, od listopada do marca w godzinach 800 - 1900.

3 maja 2000 - Eucharystia w Uroczystość Królowej Polski sprawowana była na nowym ołtarzu polowym zbudowanym specjalnie na Wielki Jubileusz Roku 2000. Dwudziestojedno metrowy ołtarz poświęcił przed Eucharystią Prymas Polski kard. Józef Glemp. Po Apelu Jasnogórskim biskup polowy WP ks. Sławoj Leszek Głódź poświęcił odrestaurowany fragment murów klasztornych - bastion św. Rocha. Z trzech armat - kopii siedemnastowiecznych dział z czasów potopu szwedzkiego - oddano wiwaty armatnie. Pierwsza z armat stanęła na bastionie pod koniec 1999 r. Wystrzelono z niej w noc Sylwestrową 1999/2000. Przed uroczystością Królowej Polski zainstalowano kolejne dwie armaty. Wszystkie trzy noszą imiona obrońców Jasnej Góry z czasów Potopu: Piotra Czarnieckiego, Stefana Zamojskiego i Ojca Augustyna Kordeckiego.

10 sierpień 2000 - nastąpiło poświęcenie odnowionego refektarza jasnogórskiego.

Sierpień 2000 - Prymas Polski kard. Józef Glemp poświęcił nową mozaikę o tematyce jasnogórskiej, która zastąpiła zniszczony fresk znajdujący się przed wejściem do Bazyliki jasnogórskiej na ścianie pokojów królewskich. Autorem mozaiki jest mistrz Fabiano Favret z włoskiej miejscowości Pietrasanta - jednego z najsłynniejszych - obok Wenecji i Rawenny - warsztatów mozaikowych. Obraz przedstawia Matkę Bożą Jasnogórska adorowaną przez ślubującego króla Jana Kazimierza oraz dziękującego za obronę Jasnej Góry o. Augustyna Kordeckiego. Kamienną ramę wokół mozaiki podarowała firma Wolski z Mizernej k. Nowego Targu. Fabiano Favret jest także autorem dwóch mozaik nad Brama Lubomirskich. Mistrz przygotowuje kolejne obrazy.

2000 rok - dokonano konserwacji zabytkowego portalu i elewacji Bazyliki Jasnogórskiej.

Jesień 1999/ jesień 2000 - prawie rok trwała renowacja wieży jasnogórskiej. Prace konserwatorskie objęły głównie powierzchnię tynkowaną i elementy z kamienia. Renowacji podjęła się spółka „Rachtan Art Restauro” z Krakowa. Ekipa 20 osób pod kierunkiem Adama Rachtana usunęła warstwy brudu, wyeliminowała cementowe uzupełnienia i spoiny, wymieniła części zmurszałej okładziny z piaskowca szydłowieckiego, zaimpregnowała ściany całej wieży, zakonserwowała cztery tablice zegara, rzeźby i kamienny detal architektoniczny oraz aneksy po bokach wieży i jej zwieńczeniach. Odnowione zostały także zegary. Uroczystego poświęcenia odnowionej wieży dokonał Generał Zakonu Paulinów 2 grudnia 2000 r.

Ponadto w 2000 r.:
- ukończono prace przy bastionie św. Rocha (izolacja, położenie płyt nawierzchniowych);
- zainstalowano nowoczesną ekologiczną kotłownię na gaz;
zmodernizowano zabudowania gospodarcze;
- dokonano adaptacji pomieszczeń murowych wzdłuż jasnogórskich fos i drogi dojazdowej do Sanktuarium. Wybudowano sklepy, bary i punkty usługowe, a także nowoczesne Centrum Prasowe Telekomunikacji Polskiej;
- jasnogórski dziedziniec wyłożono nową kostką brukową;
- wykonano izolację nad bramą wjazdową;
- wykonano modernizację łazienek w Domu Pielgrzyma - rozbudowano je, zainstalowano WC na fotokomórki i nowe prysznice;
- wyremontowano pokoje w Domu Pielgrzyma;
- przystosowano Wieczernik do potrzeb osób niepełnosprawnych - zainstalowano windę oraz pochylnie dla wózków inwalidzkich;
- w Klasztorze zmodernizowano 34 łazienki, wyremontowano pokoje i korytarze, wymieniono okna;
- kontynuowano remont Pokoi Królewskich;
- zmodernizowano jasnogórski parking (niwelacja terenu, odwodnienie, wyrównanie);
- rozwieszono nowe znaki informacyjne.